Article
In Buatsaihna Hi

In Buatsaihna Hi
Engkawngah pawh hmasawnna leh hlawhtlinna tura kan beihna kawngah inbuatsaih lawkna hian kawngro a su thei hle a. Khawvel inlumlet reng hian thil thar a thlen zel a, chumi hmachhawn tura inbuatsaih lawkna chu zirna innghahna hi a ni ṭhin. Chuvangin zirna chung chang hi khawi ram leh hnam mahin an thlah thlam thei lo. Ram hmasawnna hi zirna kalpui danah a innghat thui hle. Hmasawnna hian awlsamna tam tak a thlen rualin harsatna pawh a thlen ve thei bawk.
Khawvel ṭhang zel hian zirna pawh a her danglam a. Tunhma zirna kalhmang leh tunlai zirna kal hmang pawh a danglam nasa ta hle. Tunhma a zirna kalpui danah chuan zirtirtuin classroom chhungah naupang an zirtir mawp mawp a, naupangte chuan an zirlai (topic) te chu an theih ang angin an vawng a, a vawng nghet thei te chan ṭhatna a ni deuh ṭhin. Tunah erawh chuan naupang te chu an sang emaw an hniam emaw an phak tawk ṭheuha an theihna haichhuah sak a, an thil zirte a taka hmang nghal thei tura buatsaih nan a tih a tih tir lam hi uar a ni ta.
Zirtirtu hna chu pending theih a ni lo a. ‘Vawiina tihtur naktuka tihah khek suh,’ tih hi zirtirtu chuan a zawma a zawm a ngai thin. Chuvangin engpawh naupang zirtir dawn se, zirtirtu chuan zirtirna atana ṭul a hun hman theih chhung, leh a hman dan tur thlenga hisap lawkin a inbuatsaih a ṭul a ni. A tlachawp a tihtheih loh tam tak a awm thei. Zirtirtu chu Zitirna hnathawk tur a nih a inhriatchian tlukin thil awmdan mila naupang te zirtir thei tura a in her rem ve zel a ngai a ni.
Inbuatsaih lawkna tur thil ṭhenkhat te:-
1. General aims & objectives:
Zirlai (Lesson) in a tum hrechiang tura inbuatsaih a tul. Zirtirtu tan enge he zirlai (topic) hian naupang zirchhuah tir a tum a, enge zirchhuah theih a neih, tih te hriat a pawimawh. Zirtir hmain zirtirtu chu a chiang hle tur a ni; ṭhataka a inbuatsaih lawk a ṭul ṭhin.
Entir nan: Language subject-ah writing exercise a awm ṭhin a, ziah dan an thiam theihna tura duan a nih laiin a vawng thui thei leh vawng rei thei te vanneihna chauh tura zirtirna pek mai hi awl tak a ni ang, zirtirtu mawhphurhna a sang hle a ni. Chuvangin zirlai (topic) in naupang kaihhruai a tum dan leh hlawk taka zirtir thei tura ruahmanna siam chu inbuatsaih dan tur a ni ang.
2. Zirtir dan (Technique/method):
Naupangte hi an inang lo khawp mai a, engtinnge zirtirtuin naupangti’n te huamzo ngei tura a zirtir ang? Hemi atan hian zirtirtu chuan enlawkna ṭha a neih a pawimawh. Class room boruak a zirin teaching method thlak mai thei tura inbuatsaih lawk pawh a ṭul ṭhin, a chhan chu class room boruak eng emaw vangin Zirtirtu Plan siamsa hman a remchang lo thut thei. Naupangtin hian danglamna an nei vek mai a. Naupang vantlang chin chunglam bik chauh huama zirtirna pek hi thil awm thei a ni. Naupang huap kim thei ngei Technique/method hrang hrang hmang thei turin Zirtirtu chu a inbuatsaih tur a ni.
3. Naupang dinhmun hriat :
Naupangte chu an inchhung khawsak dinhmun pawh a inchen lo hle ang a. Naupangin eng harsatna nge a neih, engnge a tui zawng leh a phur zawng, tih hre turin zirtirtuin ṭan a lak a ngai.
4. Syllabus leh Zirna kal hmang :
Naupangte enfiahna test & exam kalphung thar CCE (Comprehensive & Continuous Evaluation) mila zirtirna pe thei tura inbuatsaih a tul hle. Zirna kalphung thar kan tih mai CCE- ah hian Syllabus kalpui dan tur fel tak leh chipchiar taka duan lawk a ni. Hun leh zirlai bithliaha naupangin an thiam tur chin duan chu hriat hmasak a, chumi mila zirtirna pek a ngai ṭhin. Mahni duhdan leh ṭha tihdan ang ngawta kal hleih theih a nih loh avangin zirtirtuin CCE kalphung ngaihtuah ran chunga mahni remchan dan anga zirtirna kalpui a ṭul ṭhin. Zirtirtuin Sylabus a chian a ngai em em tihna a ni.
5. Teacher’s Handbook :
Hand book te hi guide-tu leh ngaihdan neih nana hmantur a ni a, zawm diak diak tur a ni kher lo. Zirtirtu taima lo deuh chuan a bu chhung thu hi an ring deuh chawt ṭhin a, zirtirtuin naupang a zirtirna leh inbuatsaihna kawnga tanpui tu hmanraw pakhat mai a ni tih hriat a ṭul khawp mai, Zirtirtutu chungah zirlai ( topic) hi a in nghat thui em em ṭhin. Chenna hmun mila naupangin a zirlai (topic) a mitthla leh a taka a hman theih tura zirlai (topic) kalpui chu zirtirtu mawhphurh a ni a; zirtirtuin a naupangte a zirtir dan turah khan ruahmanna siam lawk thiam a ngai ṭhin a ni.
6. Evaluation:
Zirlai naupang hmasawn dan tehchhuak kim thei turin enfiahna kalphung thar CCE hi kalpui a ni a. hun bithliah leh thiam tura beisei chin duan lawk chu hriat hmasak a pawimawh hle. Chumi mila zirtirna pek chu a ṭul ṭhin. Chutiang a nih loh chuan zirtirna leh naupang enfiahna evaluation hi inmil lo deuhin kalpui theih a ni. Class a naupang thiam leh hrethei tak kha zirtirtuin naupang a enfiahna- test/ examnaah (evaluation) naupang vantlang hnuailamah a awm daih thei. Tin, naupang ṭhenkhat chuan an pha lo em em thei bawk. Hetiang hi a lo awm palh a, Marks za-a 50 hmupha lo an awm a nih chuan zirtirtu chu amah a in enfiah a ṭul awm e. Chuvangin naupang tehna tura ruahman lawk a ngai ang bawkin chumi mil tur chuan zirtirtuin Classah naupangte zirtirna a pek a ṭul bawk. Naupang enfiahna hi subject-tinah kalpui reng tur a nih avangin zirtirtu tan inbuatsaih lawk hi a pawimawh em em a ni.
7. Activity chung chang:
Activity han tih hian naupangin a tiha an tih te hi a ni mai a, Activity chi hrang hrang hmanga zirtirna pek hian naupang a lian a te in a chawkphur a, an thiltihah anmahni an chiang bawk.
Amaherawhchu zirtirtu tan inbuatsaih a ngai nasa ve thung. Inbuatsaihna ṭha tawk lo chunga heng activity hrang hrang tihtir hian sawtna a nei tlem a Experiment, survey, Project, Assingment etc tihtur pek dawnin a tihdan tur kalhmang indawt, huamchin, thlenchin tur leh hun mamawh chen tur, a enfiah lehna tur thlengin a tih dan tur form duan fel lawk a ngai ṭhin. (Census etc, an tih dawna Data collection form siamsa hman ang chi deuh a buatsaih sak tur a ni.) Naupangte hnenah activity tihtir dawnin amah zirlai ngeiin a tih theih leh a tih phak tur zirtirtu chuan a thlangin a ruahman thiam a ṭul khawp mai; naupang ngeiin amaha a tih mai theih loh tur, nu leh pa te tan pawha buaipui ngai tak tur chi thil chu tihtir loh tur a ni. Chuvangin zirtirtuin naupangte Activity eng emaw a tihtir dawnin zirtirtu chu a theih ang tawkin a inbuatsaih lawk ang, zirlaite pawh an tihtur a hrilfiah chian hmasak a pawimawh hle. Tin, zirlai naupang tih ngei a kut chhuak ngei a ni em tih hi fiah ṭhin tur a ni bawk.
Kan hun leh hmun a zira naupangin, a zirlai (topic) aṭanga hmasawnna ṭha a neih theihna turin, zirtirtuin a hriatna hmang ṭangkai leh remhretak a naupang a zirtir theihna tura ruahmanna, syllabus huam chhungah a siam thiam hi a pawimawh ber chu a ni. Hemi atan hian hmanraw hman theih leh hmuh theih tawk hman ṭangkai thiam pawh a ṭul hle ang.
Khawvel ṭhang zel mamawh phuhru turin class room chhung chauh a zirna hi a tawk lo tih chu kan hre ṭheuh a, kawng hrang hranga hriatna tizau tur chuan hmanraw hrang hrang, tihdan chihrang hrang nena zirna kalpui hi a ṭul takzet a ni.
Tunah India ram zirna chuan Elementary Stage level-ah bul ṭannin CCE chu a kalpui mek a, hei hi Department emaw State Sorkar emaw ruahman mai a ni lova, India danpui meuh tidanglamin zirna thar hi India ram pumah kalpui a ni. National Policy on Education-te uluk taka thlir chungin RTE (‘Right to Education Act’) an tih chu siamin hman a ni ta bawk. He dan hian naupangin an mawmawh ang zirna an dawn ngei a phut tlat a ni.
Zirtirtute tan tihdan thar leh kal dan thar zawmna kawngah harsa tih deuh leh khawrna chen te pawh a awm thei. Tin, hriat bel tawh leh tihdan ngheta lo neih tawhte kal san ngai ṭhenkhat te pawh a awm nualin a rinawm. In daih lohna te pawhin harsatna a siam ang. Eng pawh nise hnathawktu chu a ruaituin tihtur, a tih ang te tithei tur a, mahni theih dan ang ang a inbuatsaih a ṭul a ni. I hlawh ang hlawhin hlawhfa chhawr la, i thawh angin thawk se engtin nge I ngaih ang, tih hi in enfiah nana hman fo a tha awm e. Zirtirtu chu zirlaite hmalam kawhhmuhtu a ni a, inzir ve reng a ngai ṭhin. Naupangte hmakhua sialtu a nih avangin zirtirtu tan inbuatsaihna ṭha neih hi thil ṭul leh pawimawh tihmakmawh chu a ni.